Stanowisko Zespołu Edukacji Elementarnej KNP PAN w sprawie wychowania przedszkolnego dzieci w Polsce
Po okresie radykalnych zmian w 1991 roku, „wyrzucenia” edukacji przedszkolnej z systemu edukacji narodowej jako jego integralnego ogniwa i pozostawienia jej w gestii samorządów (zlikwidowano wówczas, według różnych szacunków, blisko 10.000 placówek) powoli uczymy się żyć w nowej rzeczywistości. Powoli obejmujemy problemy edukacji dzieci, chociaż wiele z nich pozostaje nadal nie rozwiązanych. Zdajemy sobie sprawę z tego, że reformowanie systemu edukacyjnego nie jest proste ani łatwe z uwagi na złożoność i kontekstualność problemu. Realizowane reformy edukacyjne przynoszą wymierne, widoczne zmiany dopiero mniej więcej po 17-20 latach. Zmiany muszą być uzasadnione ważnymi powodami natury ogólnej. Wiele wskazuje jednak, że obecnie zapowiadana „reforma” edukacji nie jest dostatecznie przygotowana tak personalnie jak i merytorycznie. Operowanie ogólnikami na kilka miesięcy przed wprowadzeniem zmian musi budzić niepokój.
Edukacja, wychowanie, nauczanie, wskazane zostały opisane w różnych dokumentach międzynarodowych jako instrumenty urzeczywistnienia praw i wolności. Od dzieciństwa począwszy. Każde dziecko, bez względu na wiek, pochodzenie, status materialny i finansowy, miejsce zamieszkania ma więc prawo do dobrze zorganizowanej edukacji. Obowiązkiem państwa polskiego, pozostającego członkiem różnych organizacji międzynarodowych jest prawo to respektować.
Niezwykle ważnymi celami warunków zmiany są kwestie powszechności edukacji przedszkolnej. Daleka i długa jeszcze droga przed nami w kierunku osiągania edukacji przyjaznej dziecku. Dokumentują to zaniedbania lat dziewięćdziesiątych wyrażone wskaźnikiem powszechności dostępności wychowania przedszkolnego, najniższego w Europie. Potrzeba nam czasu na uzyskiwanie widocznych rezultatów dbałości o edukację w dzieciństwie, takich jakimi oznaczają się kraje rozwinięte, osiągające 90 do 100% powszechności (np. Niemcy, Belgia, Holandia, Wielka Brytania). Zmiany nie nastąpią jednak jeśli my nie zmienimy stosunku do dzieci i przestaniemy traktować ich edukację jako przestrzeń ustawicznych zmian decyzyjnych zakłócających jej stabilizację.
Dziś już nie ma czasu na celebrację dzieciństwa jako czasu nic nie-robienia, oczekiwania na pójście dziecka do szkoły. To o sześć lat za późno na aktywizację człowieka. Nie ma też nic ważniejszego dla przyszłości społeczeństwa jak sensowne „zagospodarowanie/wykorzystanie” ogromnego potencjału dzieciństwa.
Potrzebne są różne rozwiązania, szczególnie na obszarach niżu demograficznego. Na mapie edukacyjnej powinny znaleźć się instytucje państwowe o zróżnicowanym stopniu organizacyjnym, przedszkola prywatne, ośrodki na wsi. W tej różnorodności ukryta jest szansa na szerszy dostęp do edukacji dzieci, wedle decyzji rodziców. Nie mogą to być formy o różnej jakości pracy, realizujące fragmenty podstawy programowej lecz pełnowartościowe oferty
Ukazywanie sensowności alternatywnych form wychowania przedszkolnego przez pryzmat zysków finansowych i wzrostu wskaźnika powszechności edukacji w dzieciństwie jest nieetyczne wobec dzieci i wobec przyszłości państwa. To zyski krótkotrwałe, pozorne, niewiele mające wspólnego ze wspieraniem polskich dzieci, jako przyszłych realizatorów wprowadzonych w latach 90-tych zmian ku demokratyzacji społeczeństwa. Powołanie alternatywnych małych przedszkoli ma sens tylko wówczas, gdy będą formami uzupełniającymi już istniejące, zorganizowanymi i kontrolowanymi przez państwo. Wprowadzanie ich zamiast dobrze pracujących na rzecz dzieci przedszkoli, zagraża destabilizacją warunków rozwoju tysięcy dzieci. Nie zmienią trudnej sytuacji dzieci marginalizowanych, wykluczonych, dzieci niewydolnych wychowawczo rodziców, Nie zmienią na korzyść także sytuacji dzieci zdolnych i szczególnie aktywnych.
Sposób rozwiązania tej niełatwej kwestii pokaże światu nasz stosunek do własnej przyszłości.
Uważamy, iż dla zrównoważonej przyszłości państwa, społeczeństwa i indywidualnego człowieka, niezbędne jest:
1. Włączenie wychowania przedszkolnego w system kontrolowanej przez państwo edukacji, na wzór usytuowania przed rokiem 1990 jako pierwszy, powszechny jej etap w strukturze.
2. Ostateczne rozwiązanie (także konstytucyjnie) edukacyjnego usytuowanie dzieci sześcioletnich w systemie nauki szkolnej w odpowiednio do ich potrzeb przygotowanych warunkach, z pełna powaga i odpowiedzialnością wobec wartości dzieciństwa dla przebiegu życia człowieka.
3. Zagwarantowanie pełnowartościowej edukacji dzieciom młodszym (3-5 letnim), w odpowiednio do ich potrzeb zorganizowanych instytucjach, z uwzględnieniem kontekstów ich życia
4. Na mapie edukacyjnej mogą i powinny znaleźć się także prywatne instytucje wychowania przedszkolnego, obok a nie zamiast państwowych.
5. Powoływanie alternatywnych form wychowania przedszkolnego na obszarach uniemożliwiających funkcjonowanie przedszkola. Formy te jednak nie mogą ograniczać dostępu dzieci do zagwarantowanych podstawą programową treści jako minimum cywilizacyjnego. Każde ich ograniczenie zagraża analfabetyzmem cywilizacyjnym
6. Do prowadzenia pracy edukacyjnej powinni być zaangażowani w pełni wykształceni nauczyciele (najlepiej na poziomie magisterskim) bez względu na formę instytucji i jej lokalizację. Taki obowiązek powinien być nałożony na samorządy terytorialne.
7. Środki finansowe państwa przeznaczone na edukację powinny „iść za dzieckiem” Uzależnianie funkcjonowania form wychowania przedszkolnego od „dobrej woli” i zasobności samorządu lokalnego, przy niskiej jeszcze niestety świadomości społecznej wartości dzieciństwa dla całości życia człowieka i społeczeństwa, zagraża zbyt dalekim zróżnicowaniem szans edukacyjnych.
8. Uczynienie działań na rzecz podnoszenia jakości i dostępności edukacji w dzieciństwie i dla dzieciństwa priorytetem państwa
9. Pozostawienie dzieci sześcioletnich w budynkach przedszkolnych, dobrze przygotowanych dla realizacji procesu wspierania tych dzieci w ich rozwoju, zamiast lokowania ich w nieprzyjaznych warunkach szkolnych.
10. Propagowanie niezwykłości dzieciństwa dla losów indywidualnych człowieka i losów społeczeństwa, z wykorzystaniem do tego celu nośników resortowych MEN, wizytacji a także Rzecznika Praw Dziecka
Za Zespół
Edukacji Elementarnej KNP PAN
Dr hab. Danuta Waloszek, prof. AP w Krakowie
Informacja o Zespole Edukacji Elementarnej
Zespół został powołany w ramach Komitetu Nauk Pedagogicznych PAN – kierowanego do roku 2007 przez Profesora Tadeusza Lewowickiego, obecnie przez Profesora S. Kwiatkowskiego. Zespołem EE kieruje obecnie Pani Profesor Dorota Klus-Stańska, która przejęła nad nim opiekę od Pana Profesora W. Pusleckiego.
W skład zespołu wchodzą pedagodzy z licznych ośrodków akademickich z kraju. Podejmujemy zadania związane z badaniami warunków edukacji, z metodologią pedagogiki jak również z łącznością teorii i praktyki edukacyjnej.
Zespół liczy obecnie 33 osoby.